ปลาตะปุ่มตะป่ำในแม่น้ำกก แค่ปรสิต หรือสัญญาณเงียบจากสารหนู?

ผลวิเคราะห์จากกรมประมงชี้ชัด "ปรสิตไดจีน" คือสาเหตุของตุ่มแดงในปลาแคร่ แต่คำถามเรื่องสารหนูจากเหมืองแร่ต้นน้ำยังไร้คำตอบ ขณะที่งานวิจัยนานาชาติยืนยัน สารหนูทำให้ปลาอ่อนแอ เปิดทางให้ปรสิตโจมตี สอดคล้องกับอาการที่พบในแม่น้ำกก

เมื่อภาพของปลาน้ำจืดตัวเขื่องอย่าง “ปลาแคร่” หรือ “ปลาแค้” ในแม่น้ำกกปรากฏบนโซเชียล พร้อมลักษณะผิดปกติ — ตุ่มเนื้อสีแดง ตะปุ่มตะป่ำทั่วตัว จนชาวบ้านหลายคนเริ่มตั้งคำถามว่า “นี่คือโรค หรือสัญญาณจากมลพิษ?” ข้อสงสัยนั้นยิ่งทวีคูณ เมื่อไม่นานมานี้ หน่วยงานราชการได้เผยผลวิเคราะห์เบื้องต้นที่ชี้ว่า ต้นเหตุของตุ่มเนื้อบนปลาน่าจะมาจาก “ปรสิต” และ “แบคทีเรียฉวยโอกาส” ทว่าคำตอบนี้เพียงพอแล้วหรือยัง ในพื้นที่ที่เคยมีข่าวการปนเปื้อน สารหนู ทั้งในคน ปลา และสิ่งแวดล้อม?

◤ ผลตรวจชี้ “ปรสิต” เป็นตัวการ แต่คำถามยังไม่จบ

เมื่อวันที่ 20 พฤษภาคม 2568 นายณัฐรัฐ พรเดชอนันต์ ประมงจังหวัดเชียงราย แถลงผลการตรวจสอบปลาความยาว 20 เซนติเมตร น้ำหนัก 85 กรัม ที่จับได้จากแม่น้ำโขงบริเวณปากแม่น้ำคำ บ้านสบคำ ต.เวียง อ.เชียงแสน จ.เชียงราย โดยระบุว่าตัวอย่างปลาดังกล่าวมีตุ่มเนื้อแดงตามครีบ หาง หนวด และรอบปาก

ผลตรวจจากห้องปฏิบัติการของศูนย์วิจัยและพัฒนาการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืดเชียงราย ระบุว่า

• พบ ปรสิตกลุ่มไดจีน (Digenea) จำนวนมากในตุ่มเนื้อ

• พบ แบคทีเรีย Aeromonas hydrophila ในบางจุด ซึ่งเป็นแบคทีเรียที่มักแสดงอาการเมื่อปลาอ่อนแอหรือภูมิคุ้มกันต่ำ

• พยาธิวิทยาพบความผิดปกติในหลายอวัยวะ เช่น ตับ ไต ม้าม และเหงือก

สรุปเบื้องต้นคือ การติดเชื้อปรสิตร่วมกับแบคทีเรียฉวยโอกาส เป็นสาเหตุของตุ่มเนื้อ ไม่ได้เกิดจากมลพิษทางสารเคมีตามข้อสงสัยในชุมชน

แม้ผลตรวจนี้จะอธิบายได้ในระดับชีววิทยา แต่นั่นไม่ได้ตอบคำถามเรื่อง สิ่งแวดล้อมในลุ่มน้ำกก ที่กำลังเผชิญความไม่แน่นอนจาก “ต้นน้ำ” ที่ไหลมาจากฝั่งเมียนมา โดยเฉพาะรัฐฉาน ซึ่งมีการทำเหมืองแร่ เหมืองทองอย่างต่อเนื่อง และถูกตั้งข้อสังเกตว่าอาจเป็นต้นทางของการปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำ

◤ งานวิจัยชี้ สารหนู กระทบระบบภูมิคุ้มกันและเนื้อเยื่อปลา

เมื่อวันที่ 24 เม.ย. 2568 ประมงจังหวัดเชียงราย เปิดเผยผลตรวจตัวอย่างปลาในแม่น้ำกก จ.เชียงราย เป็นครั้งแรกว่า พบสารหนูไม่เกินค่ามาตรฐาน โดยผลตรวจพบสารหนูพบ 0.13 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ซึ่งในตัวปลาสารหนู ไม่ควรเกินค่าค่ามาตรฐาน 2 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม ถือว่ายังต่ำอยู่เมื่อเทียบกับค่ามาตรฐาน 

ขณะที่ นักพิษวิทยาและผู้เชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อมนานาชาติ ระบุว่า สารหนูสามารถส่งผลกระทบต่อระบบภูมิคุ้มกันและเนื้อเยื่อของปลา เช่น ตับ เหงือก และผิวหนัง ทำให้เกิดตุ่มเนื้อหรือแผลเรื้อรัง โดยพบหลักฐานจากงานวิจัยในอินเดียและบังกลาเทศที่ตรวจพบการสะสมของสารหนูในปลาน้ำจืดใกล้แหล่งเหมืองทอง (Sarkar et al., 2016; Rahman et al., 2012)*

ทว่า ในกรณีประเทศไทย แม้มีการตรวจวัดระดับสารหนูในปลาตัวอย่างโดยตรง แต่ยังไม่มีการวิเคราะห์แหล่งที่มาอย่างครบถ้วน ทำให้ข้อสันนิษฐานนี้ยังคงเป็น “ข้อสงสัยทางวิทยาศาสตร์” ที่ไม่ได้รับการคลี่คลาย หรือฟันธงชัดว่าสาเหตุมาจากสารหนูหรือไม่ 

ขณะที่หน่วยงานประมงตอบโต้ต่อข้อกังวลในระดับ “ชีววิทยาของปลา” แต่ในเชิง “พิษวิทยาและนิเวศวิทยา” ยังไม่มีการเปิดเผยแผนตรวจวัดสารเคมีตกค้างในปลา หรือตรวจสอบปริมาณโลหะหนักในแม่น้ำกกช่วงต่างๆ อย่างเป็นระบบ

การตรวจพบปรสิตและแบคทีเรียเป็นเพียงมิติหนึ่งของความจริง ในขณะที่ข้อสงสัยเรื่องการปนเปื้อนสารหนูยังไม่ถูกพิสูจน์หรือหักล้างโดยวิธีวิทยาศาสตร์ที่เข้มข้นพอ หลายภาคส่วนยังคงตั้งคำถามว่า “หากต้นน้ำของแม่น้ำกกมีแหล่งปนเปื้อนจากเหมือง แล้วสัตว์น้ำจะแสดงอาการชัดเพียงใด?” “เราควรเฝ้าระวังอะไรเพิ่มเติมเพื่อป้องกันไม่ให้มลพิษเข้าสู่ห่วงโซ่อาหารอย่างไร”  และ “หน่วยงานรัฐมีความโปร่งใสพอหรือยังในการสื่อสารความเสี่ยง?“

◤ *อ้างอิง

1. Sarkar, A., et al. (2016).

Title: Effect of arsenic exposure on freshwater fish: A review

Journal: Ecotoxicology and Environmental Safety, Volume 125, Pages 93–103

DOI: 10.1016/j.ecoenv.2015.11.022

เนื้อหา: สารหนูทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางจุลพยาธิวิทยาในตับ ไต และผิวหนังของปลา รวมถึงอาการอักเสบ การเกิดแผล และระบบภูมิคุ้มกันที่ถูกรบกวน

2. Hossain, Z., et al. (2009).

Title: Effect of arsenic on the gill of freshwater fish, Channa punctatus (Bloch): scanning electron microscopic study

Journal: Journal of Environmental Science & Health, Part A, Volume 44(12), Pages 1281–1287

DOI: 10.1080/10934520903140091

เนื้อหา: อธิบายการที่สารหนูสะสมในน้ำและเนื้อเยื่อปลา ทำให้เหงือกของปลาเสื่อม บวม และผิวหนังเป็นแผล

3. Mandal, B.K. and Suzuki, K.T. (2002).

Title: Arsenic round the world: a review

Journal: Talanta, Volume 58, Issue 1, Pages 201–235

DOI: 10.1016/S0039-9140(02)00268-0

เนื้อหา: รายงานกรณีการปนเปื้อนสารหนูในหลายพื้นที่ทั่วโลก รวมถึงผลกระทบต่อสัตว์น้ำ โดยเฉพาะใกล้แหล่งเหมือง

4. Rahman, M. A., et al. (2012).

Title: Accumulation of arsenic in tissues of freshwater fish (Anabas testudineus) and its histopathological effects

Journal: Ecotoxicology and Environmental Safety, Volume 86, Pages 96–103

DOI: 10.1016/j.ecoenv.2012.08.017

เนื้อหา: ศึกษาการสะสมของสารหนูในตับ ไต และกล้ามเนื้อของปลา และพบว่าทำให้เกิดพยาธิสภาพในหลายระบบ