4 กรม ประสานเสียงยืนยัน ผลเฝ้าระวัง “แม่น้ำกก” ยังไม่พบอันตรายต่อสุขภาพ

วางแผนติดตามยาว 5 ปี ครอบคลุมประชาชนกว่า 1,400 คน สธ. เดินตรวจ “ปัสสาวะ“ หาสารหนู ชี้ตรงประเด็นกว่าตรวจเล็บ-ผม ยังไม่ตัดข้อสันนิษฐาน “สารเคมีเกษตร” หรือไม่ จ่อตรวจเปรียบเทียบพื้นที่ริมน้ำกก กับพื้นที่อื่นคลายข้อสงสัย “สารหนู” ในร่างกาย มาจากการปนเปื้อน “แม่น้ำกก“ หรือจากอะไร? 

วันนี้ 26 ก.พ. 2569 ที่กระทรวงสาธารณสุข นพ.สมฤกษ์ จึงสมาน ปลัดกระทรวงสาธารณสุข เป็นประธานประชุมร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ กรมอนามัย กรมควบคุมโรค กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ผู้ตรวจราชการกระทรวงสาธารณสุขเขตสุขภาพที่ 1 สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย และศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 1/1 เชียงราย โดยมีกรมควบคุมมลพิษร่วมให้ข้อมูลเพิ่มเติม

การประชุมมีขึ้นภายหลังมีนักวิชาการเปิดเผยข้อมูลตรวจพบ “สารหนู” ในร่างกายประชาชนที่อาศัยอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำกก จังหวัดเชียงราย ส่งผลให้ประชาชนและนักท่องเที่ยวเกิดความวิตกกังวล รวมถึงกระทบต่อภาพลักษณ์และเศรษฐกิจของพื้นที่

ปลัดกระทรวงสาธารณสุขระบุว่า การประชุมครั้งนี้มีเป้าหมายเพื่อนำข้อมูลเฝ้าระวังตลอด 1 ปีที่ผ่านมา จากทุกหน่วยงานมาสรุปร่วมกันอย่างรอบด้าน ว่าสถานการณ์ในปัจจุบันมีความเสี่ยงต่อสุขภาพประชาชนหรือไม่

◤ กรมควบคุมมลพิษ เผยผลตรวจน้ำ 5 ครั้ง ยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน

นายสุรินทร์ วรกิจธำรง อธิบดีกรมควบคุมมลพิษ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม รายงานว่า กรมควบคุมมลพิษได้ตรวจติดตามคุณภาพน้ำในพื้นที่ตั้งแต่เดือนมีนาคมปีที่ผ่านมา รวม 5 ครั้ง ครอบคลุม 27 จุดตรวจตลอดแนวแม่น้ำ

ผลการตรวจล่าสุดพบว่า

• ค่าปริมาณสารหนูบางจุดตรวจพบเล็กน้อย แต่ยังไม่เกินมาตรฐาน

• ค่าออกซิเจนละลายในน้ำเฉลี่ยประมาณ 7.8 มิลลิกรัมต่อลิตร

• ค่า pH อยู่ราว 5

• จัดอยู่ในแหล่งน้ำประเภทที่ 3

ซึ่งหมายความว่า น้ำสามารถนำไปอุปโภคบริโภคได้ หากผ่านกระบวนการปรับคุณภาพและกรองอย่างเหมาะสม รวมถึงสามารถใช้เพื่อการเกษตรได้

กรมควบคุมมลพิษยืนยันว่า แนวโน้มผลตรวจ 5 ครั้งที่ผ่านมา “แทบไม่พบค่าที่เกินมาตรฐาน” และยังคงเฝ้าระวังต่อเนื่องตามนโยบายของรัฐบาล

◤ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ตรวจทั้งน้ำ พืชผัก และปัสสาวะคนในพื้นที่

ด้าน ดร.วิชาดา จงมีวาสนา ผู้อำนวยการสำนักคุณภาพและความปลอดภัยอาหาร กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ เปิดเผยว่า ได้ร่วมกับหน่วยงานในพื้นที่เฝ้าระวังตั้งแต่ปีที่ผ่านมา รวม 4 ครั้ง และในปีนี้มีแผนสำรวจต่อเนื่องอีก 12 ครั้ง

การตรวจครอบคลุมทั้ง

• น้ำประปาหมู่บ้าน

• พืชผักที่ปลูกริมแม่น้ำ

• การตรวจสารหนูในปัสสาวะประชาชน

ผลการตรวจทุกครั้งจนถึงรอบล่าสุดเดือนมกราคม 2569 พบว่า ปริมาณสารหนูในน้ำ พืชผัก และสิ่งแวดล้อม “อยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน” ขณะที่การตรวจปัสสาวะประชาชนไม่พบความเชื่อมโยงกับการสัมผัสสารหนูอย่างต่อเนื่อง

◤ กรมควบคุมโรค เตรียมขยายเฝ้าระวังสุขภาพ 1,400 คน

นายณัฐพงศ์ แหละหมัน จากกองโรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม กรมควบคุมโรค กล่าวว่า ในปี 2568 มีการเฝ้าระวังสุขภาพประชาชนในพื้นที่เสี่ยงจำนวน 32 ราย โดยพบผู้มีค่าผิดปกติ 7 ราย ซึ่งได้รับการยืนยันและติดตามอาการอย่างใกล้ชิด

อย่างไรก็ตาม ในปี 2569 จะขยายการเฝ้าระวังสุขภาพประชาชนเป็นกว่า 1,400 คน ครอบคลุมทุกลุ่มน้ำที่เกี่ยวข้อง พร้อมติดตามต่อเนื่องอย่างน้อย 5 ปี ตามแนวทางองค์การอนามัยโลก

นอกจากนี้ยังเตรียมนำกลุ่มตัวอย่างจากงานวิจัยจำนวน 19 คน เข้ามาอยู่ในระบบเฝ้าระวัง เพื่อยืนยันข้อมูลเชิงวิทยาศาสตร์ให้ชัดเจนมากขึ้น

◤ กรมอนามัยแนะประชาชนสังเกตอาการเสี่ยง พร้อมหลีกเลี่ยงแหล่งน้ำไม่มั่นใจ

พญ.อัมพร เบญจพลพิทักษ์ อธิบดีกรมอนามัย กล่าวว่า แม้ผลตรวจปัจจุบันยังยืนยันความปลอดภัย แต่กระทรวงสาธารณสุขจะไม่ประมาท และยังคงเฝ้าระวังกลุ่มประชาชนที่อาศัยใกล้แม่น้ำหรือมีวิถีชีวิตสัมผัสน้ำโดยตรง

กรมอนามัยแนะนำให้ประชาชนสังเกตอาการที่อาจเกี่ยวข้องกับการได้รับสารหนูในระดับสูง เช่น

• คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสีย

• อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร

• ผื่นหรือผิวหนังเปลี่ยนสีคล้ำ

แม้อาการดังกล่าวไม่จำเพาะ แต่หากมีประวัติสัมผัสน้ำเสี่ยงร่วมด้วย ควรเข้ารับการตรวจวินิจฉัยโดยเร็ว

พร้อมย้ำแนวทางป้องกัน ได้แก่ หลีกเลี่ยงใช้น้ำจากแหล่งที่ไม่มั่นใจ เลือกดื่มน้ำที่ผ่านการรับรองมาตรฐาน และติดตามประกาศจากหน่วยงานภาครัฐอย่างใกล้ชิด

◤ ปลัด สธ.ย้ำข้อมูลรวมทุกด้าน “ยังไม่พบอันตรายต่อสุขภาพ”

นพ.สมฤกษ์ จึงสมาน สรุปผลการประชุมว่า จากข้อมูลการเฝ้าระวังของทุกหน่วยงานในช่วง 1-2 ปีที่ผ่านมา ยังไม่พบหลักฐานชี้ว่ามีอันตรายต่อสุขภาพประชาชนในจังหวัดเชียงรายจากสารหนูในแม่น้ำกก

อย่างไรก็ตาม กระทรวงสาธารณสุขได้สั่งการให้สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงรายจัดทำแผนเฝ้าระวังระยะยาว 5 ปี และบูรณาการแผนของทุกหน่วยงานให้เป็นภาพรวมเดียว เพื่อสร้างความเชื่อมั่นแก่ประชาชนและนักท่องเที่ยว

ปลัดกระทรวงสาธารณสุขย้ำว่า ภาครัฐจะติดตามสถานการณ์อย่างต่อเนื่อง เพื่อให้ประชาชนมั่นใจว่า จังหวัดเชียงรายยังคงปลอดภัยทั้งต่อการอยู่อาศัยและการท่องเที่ยว พร้อมมีระบบเฝ้าระวังความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมอย่างรอบด้านในระยะยาว

🔬 “อาการที่รายงานได้จากแบบสอบถาม ยังไม่สอดคล้องกับอาการทางคลินิกอย่างชัดเจน” ปลัด สธ. กล่าวถึงงานวิจัยมฟล. ที่นำเสนอพบคนริมน้ำกก มีค่าสารหนูสูง 16 ราย 

เก็บตกจากการประชุมร่วมกับหน่วยงานที่กระทรวงสาธารณสุข หลังมีนักวิชาการเปิดเผยข้อมูลตรวจพบ “สารหนู” ในร่างกายประชาชนที่อาศัยอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำกก ได้แก่ กรมอนามัย กรมควบคุมโรค กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ผู้ตรวจราชการกระทรวงสาธารณสุขเขตสุขภาพที่ 1 สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดเชียงราย และศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ที่ 1/1 เชียงราย โดยมีกรมควบคุมมลพิษร่วมให้ข้อมูลเพิ่มเติม

พญ.อัมพร เบญจพลพิทักษ์ อธิบดีกรมอนามัย บอกว่า การประเมินว่าสารหนูมีการสะสมในร่างกายแบบเรื้อรังหรือไม่นั้น ต้องพิจารณาแหล่งที่ได้รับเข้าสู่ร่างกาย ซึ่งโดยหลักมาจาก “อาหารและน้ำ”

อย่างไรก็ตาม สารหนูที่พบไม่ได้หมายความว่าจะเป็นสารพิษเสมอไป เนื่องจากมีสารหนูชนิดที่พบในอาหารทะเล ซึ่งเป็นสารหนูรูปแบบออร์แกนิกที่ไม่เป็นพิษต่อร่างกาย

ด้วยเหตุนี้ ก่อนเก็บตัวอย่างปัสสาวะเพื่อตรวจสารหนู จึงแนะนำให้ผู้เข้ารับการตรวจงดรับประทานอาหารทะเลล่วงหน้า 2–5 วัน เพื่อให้ผลตรวจสะท้อนการรับสัมผัสจากแหล่งอื่น เช่น น้ำหรือสิ่งแวดล้อม ได้ชัดเจนยิ่งขึ้น 

พญ.อัมพร ระบุว่า เมื่อสารหนูเข้าสู่ร่างกาย ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบออร์แกนิกหรืออนินทรีย์ ร่างกายจะขับออกทางปัสสาวะ การตรวจปัสสาวะจึงเป็นวิธีสะท้อนระดับสารหนูในร่างกายได้ดี หากตรวจพบค่าสูงเพียงครั้งเดียว อาจต้องติดตามตรวจซ้ำ เพื่อประเมินว่ามีการสะสมต่อเนื่องหรือไม่

หากตรวจซ้ำแล้วยังคงสูงต่อเนื่อง อาจบ่งชี้ว่ามีการสะสมจริง แต่หากค่าลดลงหรือกลับสู่ปกติ อาจเกิดจากการรับสัมผัสชั่วคราวหรือร่างกายกำจัดออกไปแล้ว

◤ เปรียบเทียบ “ผม–เล็บ” กับ “ปัสสาวะ” สะท้อนระยะเวลาการสัมผัสต่างกัน

#เก็บตกจากวชิรวิทย์  ถามถึงความแตกต่างของการตรวจสารหนูจากเล็บและเส้นผม ซึ่งใช้ในงานวิจัยบางชิ้น กับการตรวจปัสสาวะที่หน่วยงานรัฐใช้เป็นหลัก 

นายณัฐพงศ์ แหละหมัน จากกองโรคจากการประกอบอาชีพและสิ่งแวดล้อม กรมควบคุมโรค ชี้แจงว่า วิธีตรวจแต่ละชนิดสะท้อนระยะเวลาการสัมผัสต่างกัน โดย

• การตรวจเล็บหรือเส้นผม สะท้อนการสัมผัสในระยะยาวหลายปี

• การตรวจปัสสาวะ สะท้อนการรับสัมผัสในช่วง 1–2 เดือนล่าสุด

สำหรับกรณีสถานการณ์ในลุ่มแม่น้ำกก หน่วยงานรัฐเลือกใช้การตรวจปัสสาวะ เพราะเป็นมาตรฐานสากลในการประเมินความเสี่ยงสุขภาพระยะสั้น และสามารถจำแนกชนิดสารหนูที่เป็นพิษได้ชัดเจนกว่า

อีกทั้งการตรวจเส้นผมอาจมีปัจจัยแทรกซ้อนจากสารเคมีภายนอก เช่น การย้อมผม หรือสิ่งปนเปื้อนบนเส้นผม ทำให้ต้องมีกระบวนการทำความสะอาดและวิเคราะห์ที่ซับซ้อน ขณะที่การตรวจปัสสาวะสามารถบ่งชี้การรับสัมผัสสารหนูที่เข้าสู่ร่างกายจริงได้แม่นยำกว่า

◤ เกณฑ์ประเมินความเสี่ยง หากเกิน 100 ต้องแยกชนิดสารหนูพิษ

นายณัฐพงศ์ อธิบายเพิ่มเติมว่า การตรวจปัสสาวะจะใช้เกณฑ์เบื้องต้นที่ระดับ 100 ไมโครกรัมต่อลิตร หากค่าต่ำกว่านี้จะถือว่าอยู่ในเกณฑ์เฝ้าระวังทั่วไป แต่หากเกิน 100 จะต้องส่งตรวจเพิ่มเติมเพื่อแยกชนิดสารหนูที่เป็นพิษ ซึ่งเป็นรูปแบบอนินทรีย์ เช่น สารหนูชนิด 3+ และ 5+ โดยค่าที่เกี่ยวข้องกับความเสี่ยงสุขภาพควรไม่เกิน 10 ไมโครกรัมต่อลิตร

กระบวนการดังกล่าวจึงเป็นการคัดกรองก่อน แล้วจึงวิเคราะห์เชิงลึกเฉพาะกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง เพื่อใช้ทรัพยากรอย่างเหมาะสม เนื่องจากการตรวจแยกชนิดสารหนูมีค่าใช้จ่ายสูงกว่า 2,000 บาทต่อราย

◤ เตรียมใช้ระบาดวิทยาหาต้นตอ เชื่อมโยงแหล่งสัมผัสและอาชีพ

ถามต่อว่า เรื่องการหาต้นตอของสารหนูว่าเกิดจากเหมือง แหล่งน้ำ หรือสารเคมีเกษตรหรือไม่นั้น กรมควบคุมโรคระบุว่า จำเป็นต้องใช้การศึกษาทางระบาดวิทยา โดยเก็บข้อมูลตัวอย่างจำนวนมากเพื่อเปรียบเทียบความแตกต่างของกลุ่มประชากร

แผนปี 2569 จะเก็บตัวอย่างกว่า 1,400 ราย ครอบคลุมทุกแม่น้ำที่เกี่ยวข้องกับข่าวการตรวจพบสารหนู พร้อมใช้แบบสอบถามคัดกรองความเสี่ยง เช่น ระยะห่างจากแหล่งน้ำ อาชีพ และพฤติกรรมการบริโภค ก่อนคัดเลือกผู้มีความเสี่ยงสูงเข้ารับการตรวจปัสสาวะ

นอกจากนี้ยังมีแผนศึกษากลุ่มเกษตรกรโดยเฉพาะ เพื่อเปรียบเทียบกับกลุ่มประชาชนทั่วไป ว่ามีความเชื่อมโยงกับการใช้สารเคมีทางการเกษตรหรือไม่

◤ ย้ำ  “สารหนูพบได้ตามธรรมชาติ” พร้อมดูแลระบบประปาหมู่บ้าน

พญ.อัมพร กล่าวเพิ่มเติมว่า สารหนูเป็นธาตุที่พบได้ตามธรรมชาติในหลายพื้นที่ของประเทศ ไม่เฉพาะในลุ่มน้ำกกเท่านั้น โดยที่ผ่านมาเคยพบค่าบางหมู่บ้านในภาคใต้และภาคกลางสูงเป็นจุด ๆ

เมื่อพบค่าที่สูง หน่วยงานสาธารณสุขจะเข้าไปปรับปรุงระบบประปาหมู่บ้าน เพื่อกำจัดสารหนูออกจากน้ำก่อนการใช้อุปโภคบริโภค เพื่อป้องกันความเสี่ยงระยะยาว

◤ ปลัด สธ.ชี้ข้อสันนิษฐาน “เกษตรกร” ต้องศึกษาต่อ ยังไม่ฟันธงต้นเหตุ

นพ.สมฤกษ์ จึงสมาน ปลัดกระทรวงสาธารณสุข กล่าวถึงข้อมูลการวิจัย ของทีม ม.แม่ฟ้าหลวง ที่นำเสนอ พบว่ามีผู้ที่มีค่าระดับสารสูง 16 ราย แต่ส่วนใหญ่เกินค่าเกณฑ์เพียงเล็กน้อย ขณะเดียวกันอาการที่รายงานได้จากแบบสอบถามยังไม่สอดคล้องกับอาการทางคลินิกอย่างชัดเจน จึงยังไม่สามารถสรุปความเชื่อมโยงเชิงสาเหตุได้

ในส่วนการสำรวจของหน่วยงานภาครัฐ พบข้อมูลจากการตรวจปัสสาวะของกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ในพื้นที่หลายรอบ โดยบางครั้งพบเพียง 1–2 รายที่มีค่าสูง และบางกรณีอาจได้รับอิทธิพลจากอาหารที่บริโภคตามปกติ เช่น อาหารทะเล ซึ่งร่างกายสามารถขับออกได้ตามธรรมชาติ การตรวจที่สะท้อนการสะสมระยะยาวหรือมีประวัติสัมผัสชัดเจนจึงมีความสำคัญมากกว่า

ขณะเดียวกัน การเฝ้าระวังของกรมควบคุมโรคพบผู้มีค่าระดับสารหนูเกินเกณฑ์รวม 7 ราย โดยเมื่อลงสอบสวนเชิงลึกพบว่าทั้งหมดเป็นเกษตรกร และมีประวัติใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช ซึ่งถือเป็นปัจจัยเสี่ยงที่ชัดเจน และไม่ได้กระจายอยู่ในประชาชนทั่วไปที่ไม่ได้ประกอบอาชีพเกษตรกรรม

◤ ภาพรวมสถานการณ์ “ประชาชนทั่วไปความเสี่ยงต่ำ” พร้อมเฝ้าระวังต่อเนื่อง

นพ.สมฤกษ์ กล่าวสรุปว่า จากข้อมูลเฝ้าระวังด้านสิ่งแวดล้อม อาหาร และสุขภาพประชาชนที่รวบรวมได้ในขณะนี้ ยังไม่พบหลักฐานว่าประชาชนทั่วไปในพื้นที่ได้รับผลกระทบจากสารหนูในระดับที่เป็นอันตราย

ขณะเดียวกัน กระทรวงสาธารณสุขยังคงติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิด ทั้งการตรวจสิ่งแวดล้อม การตรวจสุขภาพประชาชน และการศึกษาความเชื่อมโยงกับปัจจัยเสี่ยงด้านอาชีพ เพื่อให้ได้ข้อสรุปเชิงวิทยาศาสตร์ที่ชัดเจน และสร้างความมั่นใจต่อประชาชนในระยะยาว.

_____

สำหรับผลศึกษา “ผลกระทบจากสารพิษปนเปื้อนในแม่น้ำกก จ.เชียงราย” โดยทีมนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง(มฟล.) ดร.ศิริวรรณ  กันติสินธุ์  อาจารย์สาขาอาชีวอนามัยและความปลอดภัย สำนักวิชาวิทยาศาสตร์สุขภาพ  

จากการเก็บตัวอย่างเล็บในผู้ใหญ่และเส้นผมเด็ก สุ่มตรวจ 90 กลุ่มตัวอย่างใน 4 พื้นที่ คือบ้านท่าตอน อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ ดอยฮาง อ.เมือง จ.เชียงราย  บ้านแซวและ ริมกก อ.เชียงแสน จ.เชียงราย พบปริมาณสารหนูสะสมในเล็บพบมีค่าเกินเกณฑ์มาตรฐาน (0.5 มก./กก.) จำนวน 16 คน หรือ 17.78%  ในกลุ่มนี้มีอาการแสดงทางคลีนิกที่สำคัญ คือ

• ระบบประสาทและกล้ามเนื้อชาปลายมือปลายเท้าและอ่อนแรง 10 คน (62.5%) 

• ระบบผิวหนังระคายเคือง 7 คน (43.8%) 

• พบความผิดปกติของสีผิว/ตุ่มหนาคล้ายตาปลา 5 คน(31.1%) 

• ระบบทางเดินหายใจเยื่อโพลงจมูกอักเสบและพนังกั้นโพลงจมูกทะลุ 3 คน (18.8%)

• ระบบอื่นๆเช่น ปวดบวมเท้าทั้งสองข้าง (18.8%)

• ปัสสาวะออกน้อย (12.5%) 

#เก็บตกจากวชิรวิทย์ #นักข่าวสาธารณสุข #ThaiPBS